Educare ở trường mầm non

Lagomlife.net – Educare ở trường mầm non bao hàm ý nghĩa giáo dục (education) và chăm sóc (care) trẻ em. Bài viết này giới thiệu những điểm đáng chú ý của Educare ở Thụy Điển cũng như biểu hiện thực tế trong lĩnh vực giáo dục mầm non. (*)

Educare bắt nguồn từ sự dân chủ

Dân chủ là cội nguồn cho sự ra đời và cũng là mục đích của Educare ở trường mầm non tại Thụy Điển. Từ giữa thế kỷ 19, khi xã hội ghi nhận sự tham gia nhiều hơn của lao động nữ giới trong các ngành công nghiệp thì mầm mống của Educare cũng xuất hiện. Bình đẳng giới là khi phụ nữ được trao quyền dân chủ nhiều hơn, trực tiếp lao động sản xuất và góp phần gia tăng của cải cho xã hội. Điều này dẫn đến nhu cầu có một bên thứ ba giúp chăm sóc trẻ em khi các bà mẹ dần từ bỏ công việc nội trợ để đi làm.

Năm 1975, một đạo luật về giáo dục mầm non (Preschool Act) chính thức được thông qua, bao gồm hoạt động của các trung tâm chăm sóc trẻ em toàn thời gian (day-care centre, cho trẻ từ 3 tháng đến 7 tuổi) và bán thời gian (part-time kindergarten, cho trẻ từ 3 đến 7 tuổi). Năm 1998, chương trình quốc gia đầu tiên về giáo dục mầm non ra đời; vỏn vẹn 20 trang giấy đề cập những giá trị cốt lõi, mục tiêu và hướng dẫn cho hoạt động của ngành mầm non. Tất cả đều dựa trên tinh thần Educare.

Educare ở trường mầm non là một biểu hiện của giai đoạn xây dựng hệ thống phúc lợi xã hội ở Thụy Điển từ nửa thế kỷ trước, chú trọng vào những giải pháp dành cho đại chúng. Ba nhiệm vụ của các cơ sở giáo dục mầm non là: (1) tổ chức môi trường vui chơi theo nhu cầu của trẻ, (2) chăm sóc trẻ theo nhu cầu của phụ huynh, và (3) tạo điều kiện cho các bậc cha mẹ có thể đi làm theo nhu cầu của xã hội.

Liên quan đến ba nhiệm vụ này là rất nhiều cải cách khác trong phúc lợi xã hội, ví dụ như: tăng chi phí chăm sóc tại gia đình cho mỗi trẻ em (hiện tại là 1.050 SEK/ tháng/ trẻ dưới 16 tuổi), 480 ngày nghỉ thai sản cho phụ huynh (trong đó có 90 ngày dành cho các ông bố), phụ huynh hưởng 80% lương do bảo hiểm xã hội trả trong quá trình nghỉ thai sản, v.v.

Trong năm 2014, ngân sách chi cho giáo dục mầm non chiếm 20% ngân sách chi cho toàn hệ thống giáo dục. Phí dịch vụ mầm non là giống nhau giữa các trường công, trường tư thục và trường quốc tế, luôn bảo đảm rằng gia đình nào cũng có thể chi trả, bất kể họ có thu nhập cao hay thấp.

Các gia đình không có thu nhập (ví dụ: người đi học toàn thời gian, người không có việc làm) thì không phải trả phí khi gửi trẻ vào mẫu giáo. Trẻ từ 3 tuổi trở lên được miễn phí 525 giờ mẫu giáo mỗi năm (tương đương 3 giờ/ ngày). Nhà trẻ mở cửa 06h30 – 18h30 hằng ngày nhưng có thể nối rộng thời gian, thêm vào đó là các trường chăm sóc trẻ vào ban đêm và cuối tuần để hỗ trợ tối đa cho các bố mẹ có công việc theo ca hoặc đi công tác.

Những nỗ lực cải cách xã hội lấy giáo dục làm nền tảng đã góp phần làm tăng tỷ lệ trẻ em đi mẫu giáo từ dưới 25% (1975) lên đến 83% (2014) – một con số rất cao so với quốc tế (theo OECD, Ministry of education and research, UNICEF).

Educare – Nền tảng cho giáo dục trọn đời

Sự bền vững của Educare nằm ở chỗ nó chỉ giúp định hình chứ không (và không thể) quy định sự phát triển của trẻ. Nhiệm vụ của giai đoạn giáo dục mầm non là đặt nền tảng cho việc học trọn đời (lifelong learning), tuy nhiên Educare nhấn mạnh tính chất của việc học là dựa trên sự yêu thích và được truyền cảm hứng. Trường mầm non đưa ra các chương trình giàu tính giáo dục nhưng luôn tập trung vào nhu cầu vui chơi, từ đó phát triển các mục tiêu học tập trong những năm đầu đời của trẻ.

“Mục tiêu ưu tiên của chúng ta là phát triển NGÔN NGỮ và Ý THỨC CỘNG ĐỒNG. VUI CHƠI… Chúng ta “chỉ” vui chơi thôi.”

Là người lớn, chúng ta đúc kết rằng không có sự học nào tốt bằng “học mà chơi, chơi mà học”, phải thực sự yêu thích thì mới thực sự chú tâm. Không cần phải hối thúc trẻ để chúng sẵn sàng đối mặt với trường học và… trường đời, bởi tuổi thơ tròn trịa là bến đỗ hân hoan và xa xỉ nhất. Sự học tập và lớn lên của trẻ diễn ra mọi lúc, ở mọi nơi, bất kể hoàn cảnh là tự nhiên hay do người lớn tạo ra, bất kể những kinh nghiệm là có sẵn trong đầu hay nhờ việc trẻ quan sát môi trường xung quanh.

Mục đích giáo dục là chung nhất, nhưng chương trình quốc gia về mầm non tại Thụy Điển lại rất linh động khi cho phép từng địa phương và từng trường đề ra kế hoạch và phương pháp giáo dục riêng, theo ngân sách riêng. Tính chất “may đo” của giáo dục mầm non còn được thể hiện ở sự tham gia thảo luận chủ động của các bậc cha mẹ và chính trẻ em trong việc thiết kế chương trình.

Những giá trị cốt lõi của Educare ở trường mầm non được tiếp nối đồng bộ ở các chương trình giáo dục bậc cao hơn, giúp cho phụ huynh, học sinh và các nhà hoạch định chính sách thấy được sự xuyên suốt trong cả hệ thống trường học. Sự phát triển mang tính cá nhân của mỗi đứa trẻ được đặt trong một mạng lưới hợp tác giữa nhà trường và gia đình, giữa trường mầm non với trường học chính quy và các trung tâm chăm sóc/ vui chơi khác.

Trường mẫu giáo hoạt động dựa trên nguyện vọng của gia đình và trẻ em; họ không phải bận tâm về vấn đề tài chính, cũng không cần bám sát chỉ tiêu công tác hay kiểm tra trình độ của trẻ. Hằng ngày, giáo viên ghi chép hồ sơ để theo dõi quá trình lớn lên và học hỏi của từng trẻ. Định kỳ các trường đều được thanh tra để giúp người lớn xem xét sự phát triển của trẻ, từ đó tự điều chỉnh chương trình và phương pháp phù hợp.

Chính vì ý nghĩa nền tảng của ngành mầm non đối với cả một đời người nên những ai làm việc trong lĩnh vực này đều rất được cộng đồng coi trọng. Các giáo viên là những người có trình độ học vấn cao và phục vụ lâu năm trong ngành mầm non. Dù không phải là một ngành “thời thượng” nhưng giáo dục mầm non đòi hỏi ở họ nhiều kỹ năng, tình yêu và lòng kiên nhẫn đối với trẻ nhỏ mà không phải ai cũng có đủ nghị lực để theo đuổi.

Educare – Mỗi trẻ em là một công dân độc lập

Mục tiêu của ngành giáo dục mầm non là phát triển mỗi trẻ em thành một công dân dân chủ và độc lập. Điều này là không kỳ lạ nếu xem xét khía cạnh nền chính trị và đời sống xã hội Thụy Điển – một điển hình cho ý thức rất cao về quyền con người. Giáo viên được đào tạo và rèn luyện để thấu hiểu và truyền đạt cho trẻ sự tôn trọng giá trị nội tại của mỗi cá nhân cũng như trân trọng môi trường xung quanh.

“Sự bất khả xâm phạm của đời sống con người, sự tự do và toàn vẹn của mỗi cá nhân, sự công bằng giữa tất cả mọi người, bình đẳng giới cũng như đoàn kết với những người yếu thế và dễ bị tổn thương là tất cả những giá trị mà trường học cần đề cao trong giáo dục trẻ em.” (Skolverket)

Educare – Dân chủ là tôn trọng sự khác biệt

Trẻ cần học được những giá trị căn bản của một con người trong mối liên hệ với xã hội, đó là tư duy độc lập nhưng luôn đoàn kết, bao dung và biết nghĩ cho người khác. Giáo viên nhìn nhận đứa trẻ với tư cách cá nhân (ví dụ: ý thích, nhu cầu đặc biệt, thói quen) nhưng cũng theo dõi sự thể hiện của chúng trong nhóm (ví dụ: theo độ tuổi, bàn ăn trưa, sở thích), giúp chúng biết cách cân đối giữa cái “tôi” và cái “chúng ta”. Bởi mỗi cá nhân đều có những giá trị riêng nên mọi người cần tôn trọng sự khác biệt của nhau, đưa đến cả một xã hội với tư duy cởi mở và khuyến khích sáng tạo.

Một ý thức xã hội đã hiện diện ở Thụy Điển vài thập kỷ nay là tôn trọng sự đa dạng văn hóa, ở đó tất cả mọi người từ mọi nơi đều được trao cơ hội, đều có quyền và nghĩa vụ như nhau. Trường mầm non là một ví dụ xuất sắc cho sự đa dạng đang diễn ra ở xã hội đa quốc gia này. Các phòng sinh hoạt chung của trẻ thường được trang trí với bản đồ thế giới, các bảng số đếm từ 1 đến 10 theo gần 10 thứ tiếng từ mọi châu lục. Nhiều bộ truyện tranh hay xếp hình mô tả khung cảnh lớp học hoặc sân chơi với sự hiện diện của đủ các màu da.

Năm học 2015, số lượng trẻ em có gốc nước ngoài (trẻ được sinh ra ở nước ngoài hoặc có cả bố và mẹ sinh ra ở nước ngoài) là 98.445, chiếm gần 20% tổng số trẻ ghi danh mẫu giáo. Nhiều trẻ sử dụng đồng thời 2 hoặc 3 ngôn ngữ khác nhau (ví dụ: trẻ có bố là người Anh, mẹ người Việt, nhưng giao tiếp bằng tiếng Thụy Điển với hầu hết các mối quan hệ xã hội khác). Ngay cả các giáo viên và nhân viên trường mầm non cũng là đội ngũ đa dạng về sắc tộc chứ không nhất thiết chỉ toàn người bản địa. Do đó, trẻ phải học cách tôn trọng tất cả những khác biệt ở thầy cô và bạn bè.

Thêm vào đó, trẻ còn được dạy về bình đẳng giới từ thuở mẫu giáo để chúng có thể loại bỏ định kiến giới trong tư duy, vượt ra khỏi những mong đợi của xã hội đối với “nhãn mác” giới tính, và hiểu rằng tất cả mọi người đều có cơ hội như nhau trong cuộc sống dù giới tính của họ là gì.

Educare là care cho cả gia đình

Theo OECD, chi tiêu công dành cho giáo dục và chăm sóc mầm non năm 2013 ở Thụy Điển chiếm 1,6% GDP, cao thứ nhì trong khối 35 quốc gia có nền kinh tế phát triển trên thế giới. Rõ ràng trong một xã hội kinh tế toàn cầu nơi mà các ngành dịch vụ như y tế, khách sạn, nhà hàng,… đang tiếp tục phát triển thì số lượng những công việc với thời gian rất “trái khoáy” ngày càng tăng. Sự sẵn sàng đối với công việc buộc các ông bố bà mẹ phải gửi con đến các cơ sở chăm sóc trẻ em (trường mầm non, nhà trẻ ban đêm, nhà trẻ cuối tuần, v.v.) nhiều hơn. Lợi ích của xu hướng toàn cầu này là giúp xóa đói nghèo ở phụ nữ và trẻ em, xóa mờ định kiến giới, nâng cao chất lượng của lao động cũng như sản phẩm và dịch vụ.

Tuy nhiên, chính sách giáo dục cũng thường nằm trong danh sách những chủ đề gây tranh cãi. Nhiều người lo ngại rằng khi phúc lợi trẻ em tăng lên, phụ huynh sẽ phó mặc con cái của mình cho xã hội chăm sóc để… rảnh tay phát triển sự nghiệp. Chất lượng của đời sống gia đình cũng như tuổi thơ của trẻ sẽ không được trọn vẹn khi cha mẹ không thể dành nhiều thời gian cho con cái. Những ý kiến khác lại cho rằng một mô hình giáo dục “cào bằng,” áp dụng cho số đông thì khó có thể làm lợi cho từng đứa trẻ hoặc không theo ý muốn đặc biệt của phụ huynh.

Đây dĩ nhiên không phải là vấn đề “đáng báo động” trong lĩnh vực giáo dục, bởi phụ huynh có toàn quyền quyết định lựa chọn trường mầm non (trường công, trường tư, hoặc trường phụ huynh tự quản), và đương nhiên cả việc lựa chọn ở nhà toàn thời gian để chăm sóc con.

(*) Bài viết này là một phần tham luận của mình trong dự án Trung tâm Học tập Cộng đồng Thành phố Hà Giang (HCLC) năm 2017.